Кіріспе: Балабақша жасында өлшем не үшін маңызды?
3-тен 6 жасқа дейінгі кезең — бала тұлғасының, мінез-құлқының және әлемге деген көзқарасының іргетасы қаланатын ең маңызды шақ. Қазіргі таңда ата-аналар арасында екі түрлі шеткі көзқарас жиі кездеседі: баланы бесіктен белі шықпай жатып түрлі интеллектуалды үйірмелерге беріп, шамадан тыс жүктеу немесе «әлі кішкентай ғой» деп бәріне рұқсат беріп, бетімен жіберу.
Алайда, балабақша жасындағы баланың жүйке жүйесь өте сезімтал. Бұл кезеңдегі тәрбиеде өлшемді (балансты) сақтамау баланы мазасыз, агрессивті немесе өз бетімен әрекет ете алмайтын жалтақ етіп өсіруі мүмкін. Нағыз тәрбие даналығы — осы жастың заңдылықтарын ескере отырып, «Алтын ортаны» табу.
- Гиперопека (Шектен тыс қамқорлық): Баланы өмірдің кез келген соққысынан қорғауға тырысу, оның орнына шешім қабылдау. Бұл — баланың тұлғалық «менін» жояды.
- Гипоопека / Попустительство (Бетімен жіберу): «Бала өз еркімен өсу керек» деп, оған ешқандай шекара қоймау. Бұл — балада үрей тудырады, өйткені ол әлемнің ережелерін түсінбейді.
1-БАҒЫТ: Баланың дербестігі мен ата-ана қамқорлығының өлшемі
3 жаста бала «Мен өзім!» дағдарысын бастан кешіреді. Бұл — оның дербес тұлға болуға талпынысының алғашқы белгісі.
- Қателік (Өлшемнің бұзылуы): Ата-ананың уақытты үнемдеу мақсатында немесе «балам қиналмасын» деген оймен оның киімін өзі кигізуі, тамағын өзі жегізуі, ойыншықтарын артынан жүріп жинауы.
- Салдары: Балабақшаға барғанда мұндай бала өзін дәрменсіз сезінеді. Оның «мені» басылып, өз күшіне деген сенімі жоғалады, кейін мектепке барғанда да ешқандай істі өз бетімен бастай алмайтын болады.
- «Алтын орта»: Баланы киіндіргенде немесе тамақтандырғанда уақытты ертерек жоспарлаңыз. «Аяқ киіміңді өзің киіп көр, егер бауы қиындық тудырса, мен көмектесемін» деп, тек баланың шамасы жетпейтін тұсына ғана жәрдемдесіңіз. Күнделікті өмірде оған шағын міндеттер беріңіз: мысалы, дастарқанға қасықтарды тізіп қою, гүлге су құю, өз ойыншықтарын себетке жинау. Бала өз еңбегінің нәтижесін көріп, мақтау естуі тиіс.
2-БАҒЫТ: Дамыту үйірмелері мен Ерікті ойынның өлшемі
Көптеген ата-аналар балабақша жасындағы баланы ағылшын тіліне, менталды арифметикаға, оқу-жазуға ерте беріп, болашақ данышпанды өсіруді армандайды.
- Қателік (Өлшемнің бұзылуы): Балабақшадан кейін баланы күн сайын мектепке даярлық курстарына тасу, үйде цифрлық гаджеттермен (телефон, планшет) ұзақ уақыт қалдыру немесе жазу дәптерлерімен отырғызып қою.
- Салдары: Нейропсихологтардың зерттеуінше, 6-7 жасқа дейін бала миының интеллектуалды бөлігі емес, эмоция мен қозғалысқа жауап беретін бөлігі дамиды. Ерте оқыту баланың миын шаршатып, неврозға, көздің көруінің нашарлауына, тіпті мектеп жасына келгенде оқуға деген жеккөрушілік сезіміне әкеледі.
- «Алтын орта»: Балабақша жасындағы баланың негізгі іс-әрекеті — ойын. Ол құммен ойнауы, ермек саздан мүсіндеуі, сурет салуы, рөлдік ойындар (дүкенші, дәрігер, ана мен бала) ойнауы тиіс. Ойын үстінде баланың қиялы, тілі, логикасы және ең бастысы — зейіні мен ерік-жігері дамиды. Үйірме таңдағанда тек баланың физикалық дамуына (жүзу, гимнастика, би) және шығармашылығына басымдық берген жөн.
3-БАҒЫТ: Материалдық сыйлықтар мен Эмоциялық байланыстың өлшемі
Қазіргі қарбалас заманда ата-аналар жұмыстан қолдары тимей, балаға уақыт бөлмегендіктен, өздерінің ішкі кінәлау сезімін жаңа ойыншықтармен толтыруға тырысады.
- Қателік (Өлшемнің бұзылуы): Дүкенге барған сайын баланың жылағанынан құтылу үшін міндетті түрде бір зат алып беру, баланы «балабақшада жақсы отырсаң, ойыншық әперемін» деп үнемі материалдық дүниемен ынталандыру.
- Салдары: Жаңа ойыншық балаға тек 10-15 минуттық қана қуаныш сыйлайды. Затқа көмілген бала ештеңенің қадірін білмейді, ал ата-анамен арадағы шынайы сезімтал байланыс материалдық қарым-қатынасқа ауысады.
- «Алтын орта»: Балабақша жасындағы бала үшін ең үлкен сыйлық — ата-ананың назары. Дүкеннен қымбат қуыршақ немесе мәшік алып бергеннен көрі, баламен бірге аулада асыр салып жүгіру, бірге ертегі оқып, оны талқылау, бірге үйшік құрастыру әлдеқайда маңызды. Күніне кем дегенде 20 минут телефоныңызды өшіріп, баланың көзіне қарап, ония әлеміне үңіліңіз.
4-БАҒЫТ: Тәрбиедегі шектеулер (Тыйымдар) мен Махаббаттың өлшемі
Баланы еркін өсіру деген — оған бәрін істеуге рұқсат беру деген сөз емес. Балабақша жасындағы бала әлі ненің ақ, ненің қара екенін толық ажырата алмайды.
- Қателік (Өлшемнің бұзылуы): Баланың балабақшада балаларды ұруына, үлкендердің сөзін бөлуіне, айқайлап сұрағанын істетуіне көз жұму немесе керісінше, әрбір кішкентай қателігі үшін («үстіңді былғадың», «кесені құлаттың») қатты ұрсып, жазалау.
- Салдары: Шектеу көрмей өскен бала «бәрі менің айтқаныммен болуы керек» деген өзімшілдік психологиямен өседі де, балабақша ұжымына, құрдастарының ортасына сыйыспайды. Ал тым қатал, үнемі қорқынышта өскен бала тұйық, жасқаншақ болады.
- «Алтын орта»: Тәрбиеде нақты әрі тұрақты ережелер болуы керек. Ережелер көп болмауы тиіс, бірақ берік сақталуы қажет.
- Мүлдем болмайды (Қызыл сызық): Төбелесу, тістесу, үлкендерді қорлау, қауіпсіздік ережелерін бұзу (терезеге шығу, розеткаға қол сұғу). Мұндай кезде ата-ана қатал емес, бірақ өте нық, сабырлы дауыспен «Тоқтат. Адамдарды ұруға болмайды. Мен саған рұқсат бермеймін» деп баланы тоқтатуы тиіс.
- Болады: Ойыншықты таңдау, киімнің түсін таңдау, қай уақытта сурет салатынын өзі шешу. Бұл — баланың еркіндік аймағы.
Балабақша жасындағы баланың ата-анасына арналған жадынама:
- 1. Балаңызды ешкіммен салыстырмаңыз: «Әне, Әли балабақшада жыламайды, сен неге жылайсың?» деген сөздер баланың өзіне деген сенімін түсіреді. Оны тек өзінің кешегі күнімен ғана салыстырыңыз («Кеше сен мына суретті сала алмап едің, бүгін әдемі шығыпты»).
- 2. Баланың сезимін қабылдаңыз: Бала жылағанда немесе ашуланғанда «Жылама, ұят болады» деудің орнына, ония сезімін сөзбен айтып беріңіз: «Сен қазір ойыншығың сынып қалғанына ренжіп тұрсың, иә? Мен сезіміңді түсінемін, кел, бірге жөндейік». Сезімі түсінілген бала тез сабырға келеді.
- 3. Үздік үлгі болыңыз: Балаңыздың балабақшада мәдениетті, сабырлы болғанын қаласаңыз, үйде жарыңызбен, өзге адамдармен дәл солай сыпайы сөйлесіңіз. Бала — ата-ананың айнасы.
Қорытынды:
Балабақша жасы — бұл ертегілер мен ойынның, қызықты жаңалықтардың уақыты. Баланы ерте есейтуге асықпаңыз. Оған тым қатал талап та қоймаңыз, тым еркелетіп бетімен де жібермеңіз. Қауіпсіз шекараларды белгілеп, сол шекараның ішінде балаға балалық шақтың бақытын сезінуге мүмкіндік беріңіз. Тәрбиедегі өлшем — балаңыздың болашақтағы психикалық денсаулығының кепілі.
Тәрбиеші: Бурабай Арайлым Қанатқызы